Hoe consistent is een partij in haar stemgedrag over meerdere jaren?

Ken je dat? Je stemt op een partij omdat ze een harde belofte doen.

Ze roepen: “Wij zorgen voor betere zorg!” of “Wij gaan de huizenprijzen verlagen!”. Je bent blij, je krast het hokje vol.

Maar een jaar later? Stemmen ze ineens voor een voorstel waar je koud van wordt. Het voelt een beetje als verraad, of in ieder geval als flinke inconsistentie. Maar hoe consistent is een partij eigenlijk echt over een langere periode? Laten we daar eens induiken, zonder ingewikkelde politieke termen.

Waarom is consistentie eigenlijk belangrijk?

Voordat we de cijfers induiken, even dit: waarom maakt het ons eigenlijk uit? Nou, het draait allemaal om vertrouwen.

Als een partij vandaag links roept en morgen rechts stemt, weten kiezers niet waar ze aan toe zijn.

Je kiest een partij op basis van hun verhaal, hun principes. Als die principes veranderen als het weer, voelt dat onbetrouwbaar. Consistentie betekent niet dat een partij nooit van gedachten mag veranderen.

De wereld verandert ook. Maar het betekent wel dat de kernwaarden hetzelfde blijven. Of in ieder geval dat een partij uitlegt waarom ze nu anders stemmen dan vroeger.

Hoe meet je dat eigenlijk? De Kieswijzer vs. de Kamer

De meeste mensen maken kennis met een partij via een kieswijzer, zoals die van het NOS Jeugdjournaal, Stemwijzer of de volwassen versies. Je vinkt een aantal stellingen aan, en hop: je match wordt getoond.

Maar hier zit een addertje onder het gras. In zo’n kieswijzer zegt een partij: “Ik ben het eens met deze stelling.” Dat is theorie. In de Tweede Kamer moet diezelfde partij vervolgens een echt wetsvoorstel stemmen.

Dat wetsvoorstel is nooit precies zo’n simpele stelling. Er zitten altijd compromissen in.

Dus, een partij kan in de campagne roepen “Wij willen meer geld voor defensie”, maar in de Kamer stemmen ze tegen een voorstel omdat er ook geld in zit voor iets waar ze fel op tegen zijn. Om te weten hoe consistent een partij is, moet je dus niet alleen kijken naar wat ze zeggen, maar naar wat ze doen. En dat doen ze in de Tweede Kamer, week in, week uit.

De realiteit: De spagaat van de coalitie

Als je kijkt naar hoe partijen stemmen over een periode van vier jaar, valt één ding op: partijen die in de regering zitten, zijn vaak minder “consistent” in hun primaire standpunten dan partijen in de oppositie. Waarom?

Omdat regeren betekent: water bij de wijn doen. Stel je voor: Partij A wil groene energie, en Partij B wil lage belastingen. Samen vormen ze een coalitie.

Om te blijven bestaan, moeten ze een wetsvoorstel steunen dat misschien niet 100% groen is, of waarbij de belastingen ietsjes stijgen.

Een oppositiepartij heeft die druk niet. Die kunnen lekker consistent blijven roepen: “Wij willen het precies zo en zo.” Zij stemmen bijna altijd tegen voorstellen die afwijken van hun programma. Dus, als je zoekt naar een partij die in alle stemmingen exact hetzelfde stemt als hun verkiezingsprogramma, kijk dan naar de oppositie. Maar let op: of dat nuttig is in een democratie is een ander verhaal.

Hoe check je dit zelf? De Truc met de Stemgedrag-Check

Hoe kom je er nu achter of een partij echt consistent is? Je hoeft geen politieke wetenschapper te zijn. Er zijn een paar simpele manieren om dit te checken, zonder dat je uren door wetsteksten hoeft te ploegen.

1. Gebruik de stemgedrag-analyse van Tweede Kamer

Er zijn websites die per partij bijhouden hoe vaak ze tegen de eigen partijlijn in stemmen.

In Nederland is het stemgedrag van Kamerleden openbaar. Je kunt opzoeken hoe een partij stemde over belangrijke onderwerpen zoals de Wet Toekomst Zorg of de Woningbouwplannen.

2. De “Kieswijzer na de verkiezingen” test

Een handige truc: kijk naar een specifiek onderwerp dat jou raakt, bijvoorbeeld het eigen risico in de zorg. Kijk drie jaar terug: hoe stemde de partij toen? Hoe stemmen ze nu?

Zijn ze van “verlagen” naar “handhaven” gegaan? Dat is een duidelijke verandering.

Dit is een leuke. De meeste kieswijzers, zoals die van ProDemos of de NOS, hebben een optie om je stem te vergelijken met de daadwerkelijke stemmingen van partijen na de verkiezingen. Je vult de kieswijzer in en krijgt een match. Vervolgens kun je zien: “Heeft deze partij de afgelopen vier jaar eigenlijk gestemd zoals zij nu beweren?” Soms is het antwoord schrikbarend anders.

3. Let op de “fractiediscipline”

Partijen veranderen namelijk soms van koers als er een nieuwe leider komt of als de samenleving verandert. Een partij is niet één persoon.

Een partij bestaat uit een fractie van Kamerleden. Soms stemt een Kamerlid ineens anders dan de partijleider wil. Dat heet “fractiediscipline”.

Als een partij heel streng is, stemmen alle leden hetzelfde. Als een partij losser is, mag er wel eens afgeweken worden. Hoe consistent een partij is, hangt dus ook af van hoe strak de leiding is.

Bij partijen als de PVV of GroenLinks-PvdA is de lijn vaak strakker. Bij partijen als D66 of het CDA is er historisch gezien meer ruimte voor een eigen stem.

De uitschieters: Wanneer verandert een partij drastisch?

Er zijn momenten waarop een partij totaal niet consistent is. Dat gebeurt vaak bij grote crises.

Denk aan de coronacrisis of de stikstofcrisis. Partijen die normaal heel principieel zijn, stemmen ineens voor maatregelen die ze normaal nooit zouden steunen, puur omdat de situatie urgent is.

Een ander voorbeeld is een nieuwe partijleider. Als er een nieuwe voorzitter of fractievoorzitter komt, kan de koers plotseling draaien. Dit zie je vaak bij partijen die net nieuw zijn of die net een zware verkiezingsnederlaag hebben gehad.

Ze zoeken naar nieuwe kiezers en laten oude standpunten vallen. Een extreem voorbeeld van inconsistentie is als een partij campagne voert tegen een bepaalde wet, en vervolgens als ze in de regering komen, die wet alsnog invoeren. Dit gebeurt vaker dan je denkt, vooral als de onderhandelingen in het Torentje moeilijk zijn.

Conclusie: Is consistentie een must?

Is een partij die 100% consistent stemt automatisch een goede partij? Niet per se. Wie benieuwd is naar de consistentie in het stemgedrag van een partij over meerdere jaren, ziet dat een partij die nooit van gedachten verandert, ook star en onbuigzaam kan zijn.

In de politiek moet je soms water bij de wijn doen om iets gedaan te krijgen.

Wat wel belangrijk is, is eerlijkheid over inconsistentie. Een partij die zegt: “We wilden het graag anders, maar door de coalitiedruk is dit het beste resultaat nu,” is geloofwaardiger dan een partij die doet alsof dit altijd hun plan was. Wil je weten hoe jouw favoriete partij presteert?

Kijk dan niet alleen naar de mooie plaatjes op social media of de beloftes in de folder. Pak de officiële stemmingen erbij. Websites zoals de officiële site van de Tweede Kamer of politieke databases laten precies zien hoe er gestemd is. Door zelf te kijken hoe een partij stemt over een periode van vier jaar, word je een kritischere kiezer.

Je ziet niet alleen wat ze roepen, maar wat ze doen. En dat is uiteindelijk wat telt in de Nederlandse democratie.