Stel je voor: elke maand stort er zonder vragen een vast bedrag op je rekening.
▶Inhoudsopgave
Of je nu werkt, studeert of even geen baan hebt. Het klinkt als een droom, of misschien wel als een griezelig scenario uit een sciencefictionfilm.
Toch wordt er in de politiek steeds serieuzer gedacht over een basisinkomen. In dit artikel duiken we in de wereld van het basisinkomen: welke partijen steunen het, wat is het verschil tussen al die plannen en hoe ver gaat dit concreet?
Wat is een basisinkomen eigenlijk?
Een basisinkomen is een onvoorwaardelijk inkomen dat iedere volwassen burger krijgt, zonder dat je er iets voor hoeft te doen. Geen bijstandsuitkering die je moet aanvragen, geen sollicitatieplicht en geen gedoe met formulieren.
Gewoon: geld op je rekening, elke maand. Het idee is dat iedereen een vangnet heeft en niet in armoede hoeft te vallen.
Er bestaan verschillende soorten basisinkomen. Sommige plannen zijn een volledig basisinkomen, dat alle vormen van bijstand en toeslagen vervangt. Andere plannen zijn een partieel basisinkomen: een extraatje dat je aanvult met werk of andere uitkeringen. Het verschil zit hem vaak in de hoogte en de voorwaarden.
Welke partijen in Nederland steunen een basisinkomen?
In Nederland is het basisinkomen geen hoofdonderwerp in elk debat, maar er zijn wel degelijk partijen die er expliciet voor pleiten. Hieronder een overzicht van de belangrijkste spelers.
De Partij voor de Dieren (PvdD)
De Partij voor de Dieren is misschien wel de grootste voorstander van een basisinkomen in de Tweede Kamer.
Partij van de Arbeid (PvdA) en GroenLinks
In hun verkiezingsprogramma’s staan plannen voor een basisinkomen als opstapje naar een samenleving waarin werk en inkomen eerlijker verdeeld zijn. Ze zien het als een manier om mens en dier te beschermen en de druk op de arbeidsmarkt te verlagen. Concreet pleit de partij voor een experiment met een basisinkomen, waarbij een groep mensen een jaar lang onvoorwaardelijk geld krijgt om te meten wat de effecten zijn.
Democratisch Socialisten (DS) en andere linkse partijen
PvdA en GroenLinks zijn in een fusieproces, en hoewel ze geen expliciet basisinkomen in hun programma hebben, zijn er sterke geluiden die pleiten voor een ‘basisbaan’ of een ‘basisinkomen op maat’. Het idee is dat iedereen die kan werken, een baan krijgt via de overheid, en wie dat niet kan, een passende uitkering krijgt. Dit is niet het klassieke basisinkomen, maar wel een variant die de armoede moet bestrijden en de participatiemaatschappij hervormt. Links-progressieve partijen zoals de Socialistische Partij (SP) en Democratische Socialisten (DS) hebben wisselende standpunten.
De SP is historisch gezien terughoudend met een basisinkomen, omdat ze vrezen dat het de druk op de arbeidsmarkt verlaagt en de zorg voor kwetsbaren vermindert.
Liberaal en rechts
Democratische Socialisten daarentegen hebben in hun verkiezingsprogramma’s pleidooien voor een basisinkomen of een ‘inkomensvoorziening’ die de armoede moet uitbannen. Op rechts is de steun voor een basisinkomen beperkt.
De VVD en D66 hebben wel geëxperimenteerd met ‘participatief onderzoek’ naar een basisinkomen, maar ze zijn niet overtuigd van een volledig basisinkomen. De focus ligt bij hen op werken en participatie. Het CDA en de ChristenUnie zien een basisinkomen niet zitten, omdat ze vrezen dat het de verantwoordelijkheid van burgers vermindert en de samenhang in de samenleving ondermijnt.
Hoe ver gaan de plannen concreet?
Er is veel discussie over de hoogte van het bedrag. Partijen die een basisinkomen steunen, noemen bedragen tussen de 800 en 1.500 euro per maand voor een volwassene.
Dit hangt af van de vraag of het een volledig of partieel basisinkomen is.
Volledig basisinkomen
Een volledig basisinkomen zou alle toeslagen en uitkeringen vervangen. Stel je voor: je krijgt 1.200 euro per maand, en dat is het. Geen huurtoeslag, geen zorgtoeslag, geen bijstand.
Dit is een radicale hervorming van het stelsel. Partijen zoals de Partij voor de Dieren pleiten voor een experiment om te zien of dit werkt, maar ze zijn zich bewust van de kosten. Schattingen lopen uiteen van 30 tot 50 miljard euro per jaar, afhankelijk van de hoogte van het bedrag en wie ervoor in aanmerking komt. Een partieel basisinkomen is minder radicaal.
Partieel basisinkomen
Hierbij krijgt iedereen een bedrag, maar je moet het aanvullen met werk of een andere uitkering.
Dit is vergelijkbaar met de ‘participatiefonds’ die PvdA en GroenLinks voorstellen. Een voorbeeld: iedereen krijgt 500 euro per maand, en wie werkt, houdt dat erbij. Dit zou de armoede moeten bestrijden zonder het hele systeem op de schop te nemen.
Experimenten in Nederland en daarbuiten
Er zijn al verschillende experimenten met basisinkomen uitgevoerd, zowel in Nederland als in het buitenland.
In Finland liep een proef met 2.000 werklozen die een jaar lang 560 euro per maand kregen. De resultaten waren gemengd: de deelnemers voelden zich gelukkiger en gezonder, maar er was geen duidelijke toename van werk. In Nederland zijn er kleinschalige proeven geweest, zoals in de gemeente Tilburg, waar een groep mensen een jaar lang een extraatje kreeg. De resultaten werden gebruikt om beleid te maken.
Waarom is een basisinkomen controversieel?
Een basisinkomen roept veel vragen op. Krijgen luiers een extraatje?
Wordt de motivatie om te werken minder? En hoe betaal je dit?
De tegenstanders wijzen op de hoge kosten en de mogelijke daling van de arbeidsparticipatie. Voorstanders benadrukken dat een basisinkomen de armoede bestrijdt, de gezondheid verbetert en de bureaucratische rompslomp vermindert. Het is een idee dat zowel hoop als twijfel oproept.
Conclusie: Wat betekent dit voor jou?
Het basisinkomen is nog geen realiteit in Nederland, maar de discussie wordt steeds serieuzer.
Welke partijen steunen een basisinkomen en linkse bewegingen pleiten voor experimenten en hervormingen. Of het een volledig of partieel basisinkomen wordt, hangt af van politieke keuzes en maatschappelijke druk. Voor nu is het vooral een idee dat inspireert en uitdaagt. Of het ooit werkelijkheid wordt, hangt af van wie er stemt en wie er luistert.