Energie is duur. Punt. Je ziet het aan de pomp, aan de supermarkt en vooral aan die ene brief die je maandelijks in de bus krijgt of in je mailbox vindt: de energierekening.
▶Inhoudsopgave
De afgelopen jaren werd ons land overspoeld met verkiezingsbeloften. Partijen stonden in de rij om te beloven dat het allemaal goedkoper zou worden.
Maar wat is er nou echt gebeurd? Heeft u er nu daadwerkelijk meer aan overgehouden of was het vooral een warme wind? Laten we het eens rustig op een rijtje zetten, zonder ingewikkelde politieke taal, maar met de harde cijfers.
De verleidelijke praatjes van weleer
Herinner je de campagnes nog? Grote borden langs de snelweg, folders in de brievenbus en debatten op televisie.
Bijna elke partij had wel een slogan die draaide om uw portemonnee.
Vooral de energiebelasting werd genoemd. Het idee was simpel: minder belasting op stroom en gas, en een lagere rekening voor u. Er werd veel beloofd.
Soms tot wel honderden euro's per jaar. Partijen als de VVD, D66, het CDA, en nieuwkomers zoals Volt of JA21, allemaal hadden ze hun eigen plan.
Maar de meest gehoorde klanken kwamen van de klassieke spelers: de VVD met hun focus op marktwerking, en de linkse partijen die juist de belasting op energie wilden verlagen voor de gewone man. Het was een chaos van beloften. De kern? "Wij maken het leven betaalbaar."
De werkelijkheid: De energiecrisis en de knip in de zak
Hier komt de aap uit de mouw. De realiteit was harder dan welke campagne slogan dan ook.
De wereldwijde gasprijzen schoten omhoog. De oorlog in Oekraïne zorgde voor een ongekende stijging van de energiekosten. Geen enkele partij had hier een echte, directe oplossing voor. Welke partijen hebben nu daadwerkelijk de knip getrokken?
De grootste maatregel die we gezien hebben, was het prijsplafond. Dit was een maatregel van het kabinet, gesteund door een meerderheid in de Tweede Kamer.
Het betekende dat je een vast bedrag betaalde per kilowattuur en kubieke meter gas, tot een bepaalde limiet.
Dit voorkwam een complete financiële ramp voor veel huishoudens. Maar was dit een specifieke belofte van één partij? Nee, het was een noodmaatregel.
De partijen die eerder riepen om lagere belastingen, moesten nu noodgedwongen instemmen met een tijdelijke prijsbescherming. Het was een pleister op een open wond, geen genezing.
Hoe partijen nu scoren op energie
Laten we de partijen even langs de meetlat leggen. Wie deed wat? De VVD heeft altijd gezegd dat marktwerking de prijzen laag houdt. Hun belofte was stabiliteit en investeringen in duurzame energie zonder te veel lasten voor de burger. In de praktijk?
Ze hebben ingestemd met het prijsplafond, wat eigenlijk tegen hun vrije marktprincipe inging.
De VVD en de marktwerking
Wel hebben ze gezorgd voor extra compensatie voor de energiebelasting. In 2023 en 2024 werd de energiebelasting voor lage en middeninkomens verlaagd.
Een gemiddeld huishouden kreeg hierdoor ongeveer 300 euro tot 400 euro per jaar terug via de belastingaangifte. Dat is een feit, geen praatje. Deze partijen wilden altijd al minder belasting op energie, vooral voor de minima.
De linkse partijen (PvdA/GL, SP, PvdD)
Hun slogan was vaak: "Energie is een basisrecht." Ze hebben zich hard gemaakt voor de verlaging van de btw op energie.
Dit is tijdelijk gebeurd (van 21% naar 9%), maar weer teruggedraaid. Wat ze wel hebben bereikt, is een hogere korting op de energiebelasting voor mensen met een laag inkomen. Het was een worsteling, maar ze hebben er wel voor gezorgd dat de kwetsbaarste groepen extra werden gecompenseerd bovenop het prijsplafond. Dit leverde deze groepen soms wel 800 euro tot 1000 euro totale compensatie op per jaar.
Het CDA en de boeren
Het CDA sprak vooral over de gevolgen van stikstof en gaswinning in Groningen. Hun belofte was veiligheid en een eerlijke compensatie voor Groningen.
In de praktijk is de gaswinning verlaagd, maar de rekening voor de burger bleef hoog door de import van duur gas.
Het CDA heeft zich vooral ingezet voor de eenmalige energietoeslag voor minima, een bedrag van 800 euro dat via gemeenten werd uitgekeerd. Een directe verlaging van de vaste lasten? Niet structureel, wel een eenmalige meevaller voor degenen die het echt nodig hadden.
De nieuwkomers en kleinere partijen
Partijen zoals Volt of D66 spraken over groene investeringen. Hun idee was dat investeren in wind en zon op lange termijn de prijzen zou verlagen. Op korte termijn leverde dit weinig op, behalve een hoop debat over de salderingsregeling voor zonnepanelen.
Deze regeling, die ervoor zorgt dat u stroom die u opwekt en teruglevert mag aftrekken van uw verbruik, is voorlopig veiliggesteld tot ten minste 2027.
Dit is een directe besparing voor huishoudens met zonnepanelen, soms wel 300 euro per jaar.
De cijfers die het verschil maken
Om het helder te maken zonder te vervagen in cijferrommel, hier de feiten op een rij:
- De energiebelasting: In 2023 en 2024 is deze voor lage inkomens verlaagd. Een gemiddeld huishouden betaalde ongeveer 30 euro minder per jaar aan vaste lasten via deze belasting.
- Het prijsplafond: Dit zorgde ervoor dat de maximale prijs voor gas en stroom vaststond. Zonder dit plafond hadden huishoudens in de piekperiode wel 200 tot 300 euro per maand extra kunnen betalen.
- De eenmalige toeslag: 800 euro voor minima via gemeenten. Dit was een directe injectie.
- De btw-verlaging: Tijdelijk van 21% naar 9% op energie. Dit leverde een gemiddelde besparing op van ongeveer 100 euro per jaar, maar is in 2024 weer teruggedraaid.
Als we kijken naar de totale energierekening, zien we dat de piek in 2022 werd afgevlakt door deze maatregelen. Zonder politieke inmenging was de rekening onhoudbaar geweest. Met politieke inmenging was hij nog steeds hoog, maar draagbaar.
Wat betekent dit voor u?
De politiek heeft het gered van een totale meltdown, maar de echte, structurele verlaging van de energieprijzen is er nog niet.
De beloften van lagere rekeningen zijn deels uitgekomen via tijdelijke maatregelen, niet door structurele hervormingen. De partijen die beloofden de belastingen te verlagen, hebben dat ook gedaan, maar vaak maar tijdelijk of gericht op specifieke groepen. De energieprijzen dalen nu langzaam weer op de internationale markten, maar dat heeft niets te maken met de politiek hier.
Het is simpelweg een kwestie van vraag en aanbod. Als u nu kijkt naar uw energierekening, zult u merken dat deze weer iets lager wordt, maar nog steeds hoger is dan vijf jaar geleden.
De politiek heeft de randen van de afgrond opgevangen, maar de bodem van de put is nog niet bereikt.
De partijen die u stem gaven, hebben vooral gereageerd op de crisis, niet de crisis voorkomen.
De echte winnaars en verliezers
Wie heeft er echt gewonnen? De huishoudens met lage inkomens zijn het best beschermd door de toeslagen en het prijsplafond. Zij kregen de meeste compensatie.
Mensen met een hoger inkomen en een groot verbruik zagen hun rekening wel stijgen, ondanks de beloften.
De energiebedrijven zoals Vattenfall, Essent en Eneco hebben in de crisisjaren flink verdiend, maar dat is een ander verhaal. De politiek heeft hier weinig aan kunnen doen, behalve de energiebelasting aanpassen.
De conclusie is duidelijk: de partijen die lagere rekeningen beloofden, hebben hun best gedaan via compensatie, maar de oorzaak van de hoge prijzen lag buiten hun macht. Ze hebben de pijn verzacht, maar niet weggenomen. Als u de volgende verkiezingen stemt, kijk dan niet alleen naar de beloften van lagere rekeningen, maar naar hoe ze omgaan met onverwachte crisissen.
Dat is de echte test. De energierekening blijft een hot item.
Partijen zullen blijven roepen dat ze het goedkoper maken. Maar nu weet u dat compensatie vaak het sleutelwoord is, niet directe prijsverlaging. Houd daar rekening mee bij het stembus.