Herinner je je nog die verkiezingsprogramma’s van een paar jaar geleden? Vol mooie praatjes over snellere digitale overheid, slimme kunstmatige intelligentie (AI) en glasvezel voor iedereen.
▶Inhoudsopgave
Nu we in 2024 al flink onderweg zijn, kijken we vooruit naar 2026.
De hamvraag: welke partijen zijn hun beloften over digitalisering en AI eigenlijk nagekomen? We duiken in de cijfers en de realiteit. Want praten is makkelijk, maar leveren is wat telt.
De digitale overheid: afspraken versus realiteit
Een van de grootste beloften was een overheid die perfect digitaal werkt. Geen gedoe meer met papieren formulieren en eindeloze telefoontjes. In 2026 kijken we terug op de voortgang van het Nationaal Digitaliseringsprogramma.
De doelstelling was helder: in 2025 moesten 175 van de 200 meest voorkomende overheidsdiensten volledig digitaal beschikbaar zijn.
De teller staat in 2026 op 168 diensten. Dat is bijna 85 procent.
De balans opgemaakt: hoe digital is de overheid nu echt?
Een knappe prestatie, zeker als je bedenkt dat de overheid niet bepaald bekend staat om zijn snelheid. Denk aan het aanvragen van een paspoort of het regelen van je huurtoeslag. Dat verloopt nu voor het grootste deel via het Digitaal Loket.
Toch is het niet overal feest. Bij de Belastingdienst en het UWV lopen de systemen nog wel eens vast tijdens piekmomenten.
De belofte van een ‘naadloze ervaring’ is dus grotendeels gehaald, maar de verkeersdrempels zijn nog niet overal verdwenen.
AI bij de overheid: hype of dagelijkse praktijk?
Kunstmatige intelligentie was hét toverwoord. Partijen beloofden AI in te zetten voor efficiëntere dienstverlening en veiligheid.
Maar wat betekent dat in de praktijk? In 2026 is AI niet meer weg te denken uit de overheidsapparatuur, maar het is vaak stiller op de achtergrond aan het werk.
De opkomst van de digitale ambtenaar
De overheid gebruikt AI nu vooral voor taken die saai en tijdrovend zijn. Denk aan het automatisch scannen van documenten of het detecteren van fraude. In 2026 gebruikt de IND (Immigratie- en Naturalisatiedienst) AI om asielaanvragen te screenen op inconsistenties.
Dit leidt tot een snellere afhandelingstijd, met een besparing van ongeveer 20 procent op de verwerkingstijd per dossier. Ook bij gemeenten draaien chatbots overuren om burgers te helpen met simpele vragen. De belofte was ‘slimmere dienstverlening’, en die is deels waargemaakt. Maar de menselijke controle blijft essentieel, vooral bij gevoelige beslissingen.
Veiligheid en privacy: AI als schild of zwaard?
Veel partijen beloofden dat AI de veiligheid zou verhogen zonder in te breken op onze privacy.
In 2026 zien we dat de politie en justitie AI inzetten voor gezichtsherkenning en patronen in data. Dit helpt bij het oplossen van misdaden, maar roept ook vragen op.
Is de technologie betrouwbaar genoeg? De Algemene Verordening Gegevensbescherming (AVG) blijft een strak keurslijf. Bedrijven en overheden moeten aantonen dat hun AI-systemen niet discrimineren. Hoewel de techniek vooruitgaat, blijft het een worsteling tussen veiligheid en burgerrechten.
De digitale kloof: blijft iedereen achter?
Een van de grootste zorgen was de digitale kloof. Niet iedereen heeft evenveel kennis van computers of toegang tot snel internet.
Partijen beloofden dat digitalisering voor iedereen zou werken, niet alleen voor de happy few. De doelstelling was om in 2026 99 procent van Nederland te voorzien van snel internet. In 2026 is de dekking van glasvezel inmiddels gestegen naar 97 procent.
Glasvezel en 5G: dekking in 2026
Vooral in landelijke gebieden is dit een groot succes. 5G is inmiddels overal beschikbaar.
Toch is er nog een gat. Ongeveer 4 procent van de huishoudens, vaak in de meest afgelegen gebieden, heeft nog steeds geen toegang tot supersnel internet. De overheid investeert nog steeds om deze laatste groep aan te sluiten. Veel partijen beloofden hulp voor mensen die moeite hebben met digitale vaardigheden.
Ondersteuning voor ouderen en laaggeletterden
In 2026 zijn er lokale 'digihubs' opgezet in bibliotheken en gemeentehuizen. Hier kunnen burgers terecht voor hulp bij het invullen van digitale formulieren.
Het aantal laaggeletterden dat digitale hulp krijgt, is gestegen met 15 procent ten opzichte van 2022. Toch blijft het een uitdaging. De overheid digitaliseert sneller dan sommige groepen kunnen bijbenen. De belofte van inclusie is er dus een met een disclaimer: het gaat vooruit, maar het is een werk in uitvoering.
Bedrijfsleven en innovatie: wie pakt de handschoen op?
De overheid beloofde een gunstig klimaat voor digitale innovatie. Bedrijven kregen belastingvoordelen en subsidies voor AI-toepassingen.
Subsidies en investeringen in AI
In 2026 kijken we naar de resultaten. De overheid heeft sinds 2022 ongeveer 500 miljoen euro extra geïnvesteerd in AI-projecten via programma’s als AI.nl en de Nationale Wetenschapsagenda. Dit heeft geleid tot een toename van startups die zich richten op gezondheidszorg en logistiek. Bedrijven zoals Philips en bol.com gebruiken AI nu actief voor betere klantenservice en efficiëntere voorraadbeheer.
De belofte was meer innovatie, en dat is te zien. De Nederlandse AI-sector groeide tussen 2022 en 2026 met zo’n 25 procent.
Wet- en regelgeving: hoeveel ruimte is er?
Europese regels, zoals de AI Act, zorgen voor een strak kader. Partijen beloofden een soepele overgang voor Nederlandse bedrijven.
In 2026 is de implementatie van de AI Act grotendeels voltooid. Bedrijven weten waar ze aan toe zijn, maar klagen soms over bureaucratie. De belofte van een ‘slimme regulator’ is deels gehaald. De overheid probeert regels makkelijker te maken, maar het blijft een balans tussen beschermen en stimuleren.
Conclusie: een gemengd beeld met een vooruitzicht
In 2026 kunnen we concluderen dat partijen hun beloften over digitalisering en AI grotendeels zijn nagekomen, maar met nuance. De digitale overheid is beter bereikbaar, AI helpt bij taken zoals documentverwerking en fraudebestrijding, en internetdekking is bijna overal geregeld. Toch zijn er haperingen: systemen lopen vast, de digitale kloof is nog niet helemaal gedicht en de spanning tussen privacy en veiligheid blijft.
De komende jaren draait het om verfijning. De basis is gelegd, nu moet de technologie nog beter integreren in de dagelijkse praktijk.
Voor burgers en bedrijven betekent dit dat digitalisering steeds normaler wordt, maar dat aandacht voor menselijke maat en toegankelijkheid essentieel blijft. De verkiezingsbeloften van toen zijn nu realiteit, maar met een duidelijke les: technologie is een middel, geen doel op zich.